پزشکی خانواده، نقطه آغاز پیشگیری و شناسایی زودهنگام بیماری‌هاست

دکتر مهرداد شریفی، معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز در گفت‌وگو با وب‌دا خوزستان، با اشاره به عملکرد هفته اخیر پزشکی خانواده و نظام ارجاع در شهرستان کارون گفت: در این بازه، ۱۴.۷ درصد بیماران از سطح یک به سطح دو (تخصصی) ارجاع شدند و میزان نوبت‌گیری از پزشکان متخصص برای بیماران ارجاع‌شده نیز به بیش از ۹۱ درصد رسیده که این شاخص‌ها بیانگر شکل‌گیری تدریجی فرآیند ارجاع و دسترسی بیماران به خدمات تخصصی در چارچوب این برنامه است.

وی در تشریح رویکرد برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع در کشور اظهار کرد: این برنامه با هدف ایجاد تحول در نحوه ارائه خدمات سلامت و تغییر رویکرد از درمان‌محوری صرف به سمت پیشگیری، مراقبت مستمر و همچنین مدیریت سلامت جمعیت طراحی شده است.

دکتر شریفی افزود: در این برنامه، مردم برای دریافت خدمات اولیه سلامت از طریق تیم پزشکی خانواده و مراکز خدمات جامع سلامت تحت پوشش این تیم اقدام می‌کنند و وضعیت سلامت آن‌ها به‌صورت منظم مورد بررسی قرار می‌گیرد تا عوامل خطر و بیماری‌ها در مراحل اولیه شناسایی و در صورت نیاز به خدمات تخصصی، مسیر ارجاع به سطوح تخصصی مشخص شود.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز با اشاره به اجرای رسمی این برنامه در سطح شهرستان کارون به عنوان پایلوت کشوری، ادامه داد: هدف ما در شهرستان کارون این است که مردم بدون سردرگمی میان مراکز مختلف، خدمات مورد نیاز خود را در زمان مناسب و در نزدیک‌ترین مرکز دریافت کنند؛ این رویکرد علاوه بر افزایش دسترسی و عدالت در سلامت، می‌تواند از مراجعات غیرضروری، تأخیر در تشخیص بیماری‌ها و تحمیل هزینه‌های قابل پیشگیری به خانواده‌ها جلوگیری کند.

وی با اشاره به مشوق‌های پیش‌بینی شده برای بیماران در مسیر نظام ارجاع گفت: چنانچه افراد از برنامه پزشکی خانواده برای دریافت خدمات موردنیاز استفاده کنند، چهار ویزیت نخست در سطح یک به‌صورت رایگان ارائه می‌شود، فرانشیز خدمات سرپایی و پاراکلینیک از ۳۰ درصد به ۱۵ درصد کاهش می‌یابد و این بدان معنی است که پرداخت از جیب مردم کمتر می‌شود. در خدمات بستری نیز دارو و فرانشیز برای بیماران مشمول، صفر خواهد بود. در کنار این مشوق‌ها، برای ارائه‌دهندگان خدمت نیز کارانه مبتنی بر عملکرد در سطح یک و نظام پرداخت ترکیبی در سطح دو پیش‌بینی شده است.

دکتر شریفی با تشریح ساختار تیم سلامت در برنامه پزشکی خانواده بیان کرد: تیم سلامت مسئول پیگیری و مراقبت‌های اولیه از سلامت جمعیت تحت پوشش خود است و فعالیت آن صرفاً به درمان بیماری محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از خدمات پیشگیرانه، آموزشی، مراقبتی، غربالگری و درمانی را دربرمی‌گیرد.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز اظهار کرد: مراقبت‌های اولیه سلامت فرد، خانواده و جامعه شامل پیشگیری، آموزش و افزایش سواد سلامت، غربالگری، ارزیابی، تشخیص و درمان بیماری‌ها بر اساس بسته‌های خدمت است و گروه‌های سنی مختلف از دوران جنینی تا سالمندی را پوشش می‌دهد.

وی گفت: همچنین، مراقبت از مادران باردار و شیرده، نوزادان و کودکان، پیشگیری و تشخیص بهنگام ناباروری، مشاوره فرزندآوری، مشاوره انصراف از سقط عمدی جنین، کاهش بار روانی و هزینه‌های اقتصادی دوران بارداری، حفظ و مراقبت از جنین و کاهش میزان سقط عمدی و خودبه‌خودی، از جمله خدمات و مراقبت‌های ارائه‌شده در این سطح است. برگزاری کلاس‌های آمادگی برای زایمان، ترویج و تسهیل زایمان طبیعی و ترویج و ترغیب ازدواج بهنگام، آسان، موفق و پایدار نیز در چارچوب خدمات و برنامه‌های سطح یک قرار دارد.

دکتر شریفی بیان کرد: همچنین، ارجاع و پیگیری نتایج ارزیابی‌ها و غربالگری‌ها، تدبیر و مدیریت فوریت‌ها، خدمات بهداشت محیط و بهداشت حرفه‌ای، بهداشت محیط مدارس، پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های واگیر از جمله واکسیناسیون و بیماری‌های غیرواگیر از دیگر اجزای خدمات سطح یک در برنامه پزشکی خانواده به شمار می‌رود.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز اظهار داشت: ارائه آموزه‌های طب ایرانی با هدف ترویج شیوه زندگی سالم، مدیریت خطر در حوادث و بلایا، توسعه مشارکت اجتماعی از طریق سازمان‌های مردم‌نهاد، گروه‌های جهادی، بسیج جامعه پزشکی، بسیج محله و داوطلبان سلامت، نیازسنجی و اجرای مداخلات ارتقای سلامت، توانمندسازی گیرندگان و ارائه‌دهندگان خدمت، آموزش همگانی و ترویجی و افزایش سواد سلامت نیز در این سطح دنبال می‌شود.

وی خاطرنشان کرد: ارزیابی وضعیت سلامت، تشخیص و درمان بیماری‌های شایع، پیگیری بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن و تصمیم‌گیری درباره ضرورت ارجاع بیمار به پزشک متخصص نیز در سطح یک انجام می‌گردد و بیمار تنها در صورت نیاز به سطوح تخصصی هدایت می‌شود.

دکتر شریفی در ادامه، با اشاره به نقش ماما و مراقب سلامت در تیم سلامت پزشکی خانواده گفت: ماما در چارچوب شرح وظایف مصوب، مراقبت‌های پیش از بارداری، دوران بارداری و پس از زایمان، آموزش‌های مرتبط با سلامت باروری و پیگیری سلامت مادر و نوزاد را بر عهده دارد. مراقب سلامت نیز ارائه مراقبت‌های اولیه، پایش رشد و تکامل کودکان، پیگیری واکسیناسیون، آموزش سبک زندگی سالم، شناسایی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر و پیگیری وضعیت سلامت خانوارها را دنبال می‌کند.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز تأکید کرد: همکاری اعضای تیم سلامت موجب می‌شود مراقبت از افراد به‌صورت پیوسته انجام شود و گروه‌های در معرض خطر، به‌ویژه مادران باردار، کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، از پیگیری مناسب برخوردار باشند؛ چرا که رویکرد اصلی این برنامه، ورود تیم سلامت پیش از بروز عوارض جدی بیماری و پیگیری مستمر سلامت عموم مردم است.

وی همچنین عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت را یکی از محورهای مهم فعالیت سطح یک پزشکی خانواده دانست و گفت: سلامت مردم تنها به دریافت خدمات پزشکی وابسته نیست و شرایط زندگی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی، کیفیت مسکن، دسترسی به آب سالم و بهداشت محیط، تغذیه، سواد سلامت، وضعیت اشتغال و حمایت اجتماعی نیز در سلامت افراد نقشی تعیین‌کننده دارند.

دکتر شریفی افزود: تیم سلامت ضمن بررسی وضعیت سلامت خانوارها و شناسایی افراد و گروه‌های آسیب‌پذیر، مشکلات و عوامل اجتماعی اثرگذار بر سلامت را شناسایی و ثبت می‌کند و در مرحله بعد، متناسب با نوع نیاز اقدامات لازم از طریق آموزش و مشاوره، پیگیری وضعیت فرد یا خانواده و هماهنگی با دستگاه‌های مسئول و نهادهای حمایتی دنبال خواهد شد.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز اظهار داشت: به طور نمونه، در خانواده‌ای که مشکلات اقتصادی بر تغذیه مناسب یا پیگیری درمان تأثیر گذاشته است، در این زمینه توصیه پزشکی کافی نیست، بلکه لازم است امکان بهره‌مندی خانواده از حمایت‌های مرتبط نیز بررسی شود؛ بنابراین توجه به عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، بخش جدایی‌ناپذیر رویکرد پزشکی خانواده است که هم‌افزایی دستگاه‌ها و نهادهای مختلف را می‌طلبد.

وی با اشاره به اهمیت این موضوع در شهرستان کارون اظهار کرد: با توجه به شرایط اجتماعی و محیطی جمعیت، تقویت همکاری بین‌بخشی میان حوزه سلامت، مدیریت شهری، دستگاه‌های خدمات‌رسان و نهادهای حمایتی اهمیت ویژه‌ای دارد تا علاوه بر شناسایی و درمان بیماری، عوامل بروز بیماری نیز تا حد امکان شناسایی و برای اصلاح آن اقدام شود.

دکتر شریفی افزود: این فرآیند با تعیین جامعه و محدوده تحت پوشش، جمع‌آوری اطلاعات موجود در نظام شبکه، شناسایی مشکلات و عوامل مؤثر بر سلامت از دیدگاه مردم، دسته‌بندی و اولویت‌بندی عوامل، تعیین ریشه اصلی مشکلات، شناسایی ذی‌نفعان و دستگاه‌های مؤثر، تدوین برنامه مداخله، اجرای مداخله با مشارکت مردم و در نهایت پایش و ارزیابی نتایج انجام می‌شود.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز تصریح کرد: یکی از مزایای مهم برنامه پزشکی خانواده و نظام ارجاع نسخه ۰۳، کاهش پرداخت از جیب مردم و تسهیل دسترسی آنان به خدمات سلامت است. بر اساس ضوابط اعلام شده برای شهرستان کارون به‌عنوان منتخب اجرای این برنامه، چهار ویزیت اول پزشک خانواده در سطح یک برای هر فرد در طول سال رایگان است؛ البته این امتیاز به ویزیت پزشک خانواده مربوط می‌شود و به معنای رایگان بودن تمام خدمات پزشکی، آزمایشگاهی، دارویی و تخصصی در همه شرایط نیست.

وی ادامه داد: ویزیت بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن نیز در صورت انطباق با ضوابط و راهنماهای بالینی مصوب، می‌تواند در طول سال رایگان باشد و در کنار آن، خدمات پیشگیری و مراقبت‌های اولیه از جمله مراقبت مادر و کودک، واکسیناسیون و سایر خدمات بهداشتی نیز مطابق بسته‌های خدمتی و ضوابط مربوط ارائه می‌گردد.

دکتر شریفی خاطرنشان کرد: مردم برای اطلاع دقیق از نحوه استفاده از خدمات و بهره‌مندی از مزایای برنامه می‌توانند به مرکز خدمات جامع سلامت یا تیم پزشکی خانواده تحت پوشش خود مراجعه کنند تا بر اساس وضعیت بیمه‌ای، نوع خدمت و ضوابط اجرایی برنامه راهنمایی شوند.

معاون بهداشت دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز درباره نحوه فعالیت نظام ارجاع در سطح یک گفت: نقطه شروع ارائه خدمات در این نظام، پزشک خانواده است و بیمار ابتدا توسط پزشک خانواده ارزیابی می‌شود. چنانچه مشکل بیمار در سطح یک قابل رسیدگی باشد، خدمات تشخیصی، درمانی یا مراقبتی مورد نیاز در همین سطح ارائه خواهد شد.

وی افزود: در صورتی که بررسی‌های بالینی پزشک نشان دهد بیمار به خدمات تخصصی نیاز دارد، پزشک خانواده ارجاع الکترونیکی را ثبت می‌کند و فرآیند نوبت‌گیری برای مراجعه به سطح تخصصی از مسیر پیش‌بینی شده در نقشه ارجاع دنبال می‌شود.

دکتر شریفی تأکید کرد: در این فرآیند، بیمار باید اطلاعات لازم درباره محل و زمان مراجعه را دریافت کند تا از سرگردانی میان مراکز درمانی و مراجعات غیرضروری جلوگیری شود و پس از دریافت خدمت تخصصی نیز ادامه مراقبت و پیگیری بیمار با هماهنگی سطح یک همچنان انجام خواهد شد.